O etnologii i antropologii kulturowej

Kultura, tradycja, tożsamość, etnografia, badania terenowe – z tymi pojęciami kojarzy się, zresztą bardzo celnie, etnologia i antropologia kulturowa jako nauka o człowieku. Swój początek wzięła z fascynacji kulturową różnorodnością świata. Jako nauka ukształtowała się w 2. połowie XIX wieku; miała odpowiedzieć na pytanie: Dlaczego ludzie żyjący w różnych zakątkach świata są jednocześnie tak bardzo do siebie podobni i tak bardzo inni pod względem cech fizycznych, mentalności, przyzwyczajeń, upodobań, stylów życia? W efekcie etnologia i antropologia kulturowa pomogła wykrystalizować się wielu współcześnie ważnym postawom i wartościom, jak otwartość na inne style egzystencji, dialog, tolerancja, relatywizm  i pluralizm kulturowy (różnice między ludźmi zasługują na szacunek), niewartościujące rozumienie kultury (nie ma kultur lepszych i gorszych, są one po prostu inne). To nauka wyzwalająca, upowszechniająca poglądy, które wpływały i wpływają na kształt prawa (w wielu jego dziedzinach), polityki, stosunków międzynarodowych czy polityki społecznej.

Wszyscy jesteśmy tubylcami jakiegoś świata.

– Kirsten Hastrup

Chęć zgłębienia istoty różnorodności kulturowej oraz natury ludzkiej pociągnęła za sobą wypracowanie na gruncie etnologii i antropologii kulturowej unikalnego warsztatu pracy. Humanistyczny i etyczny charakter etnologii i antropologii kulturowej objawia się poprzez badania terenowe (antropolog nie bada życia ludzi „zza biurka”, lecz przebywając wśród nich), rozumienie i przeżywanie zjawisk kulturowych (a nie zwykłe dążenie do ich poznania), współdziałanie, empatię, dialog z Innym. Dlatego podstawowym narzędziem pracy antropologa jest wywiad etnograficzny, który stanowi metaforę spotkania z drugim człowiekiem.

Antropolog musi patrzeć i słuchać bez uprzedzeń, notować ze zdumieniem i zaskoczeniem to, czego nie był w stanie przewidzieć.

 Margaret Mead

Wyjątkowy charakter etnologii i antropologii kulturowej przekłada się na sposób jej praktykowania. Antropolodzy dostrzegają konieczność działania na rzecz konkretnych ludzi i konkretnych społeczności, rozwijając antropologię zaangażowaną i antropologię stosowaną. Etnograficzne badania terenowe służą projektowaniu działań pomocowych mających poprawić np. jakość usług społecznych, dostęp do biomedycyny, sytuację ekonomiczną osób zmarginalizowanych. Wykorzystanie w praktyce akademickiej wiedzy antropologicznej jest dzisiaj naczelną dyspozycją tej nauki.

Współczesna etnologia i antropologia kulturowa dzieli się na wiele subdyscyplin, których rozpiętość ogranicza przedmiot badań. Może nim być: ciało, płeć, praktyki kulinarne, konsumpcja, pamięć, medycyna, technologia, media, obraz, krajobraz, wieś, miasto, folklor, muzyka, taniec, moda, literatura, religia, święto, codzienność, język, prawo, rodzina…